चीन र रूसले आफ्नो हिसाबले व्यापार गरिरहेका छन्। डलरको मात्र भर नपरी आफ्नै मुद्रा र आफ्नै प्रणालीबाट तेल खरिद–बिक्री गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। यो देख्दा मलाई एउटा कुरा गहिरो लाग्छ—जब मान्छे, समाज वा देशले "म आफैँ गर्छु, आफ्नै तरिकाले उभिन्छु" भन्ने सोच बनाउँछ, तब मात्र भविष्य बलियो हुन्छ।
तर जब मान्छे अर्काको कृपामा बाँच्ने सोचमा बस्छ, उसको भविष्य बिस्तारै शिथिल हुँदै जान्छ।
मलाई व्यक्तिगत रूपमा पनि लाग्छ—बिजुली पनि सकेसम्म सरकारकै भरमा मात्र नहोस्, पानी पनि सरकारकै भरमा मात्र नहोस्। सहरको एउटा ठूलो दुःख यही हो। कहिले राति दुई घण्टा पानी आउँछ, कहिले आधा घण्टा मात्र आउँछ। यस्तो अनिश्चित जीवन कति दिन?
अनि अर्कोतिर हामी चाहिँ भन्छौँ—सरकारले सित्तैमा खुवाउनुपर्छ, शिक्षा सित्तैमा दिनुपर्छ, स्वास्थ्य सित्तैमा दिनुपर्छ। हामी बेलायतजस्तो, क्यानडाजस्तो देश चाहन्छौँ। तर त्यहाँ पनि सबै कुरा सजिलो छैन। मेरा साथीहरू बेलायत र क्यानडामा छन्। उपचार सित्तैमा जस्तो देखिन्छ, तर कहिलेकाहीँ अपरेसन वा उपचारका लागि आठ–नौ महिना कुर्नुपर्ने अवस्था हुन्छ। उमेर ८० पुगिसक्यो, तर उपचारको पालो आठ महिनापछि आउँछ भने त्यो पनि सोच्नुपर्ने कुरा हो।
त्यसैले प्रियहरू, "अरूले पालिदेला, सरकारले हेर्ला, छोराछोरीले पाल्लान्" भन्ने मानसिकता छोड्नुपर्छ।
मेरो काकाले एकचोटि भन्नुभएको कुरा मलाई धेरै गहिरो लागेको थियो। उहाँ गाउँमा बस्नुहुन्छ। उहाँले भन्नुभयो, "अब मेरो घर अलि अप्ठ्यारो भयो भने म तल्लो तलामा झर्छु। बेडरुमदेखि बाथरुमसम्म रेलिङ राख्छु। उपचारका लागि आवश्यक व्यवस्था गर्छु। एउटा सहयोगी राख्छु। उसको यति वर्षको तलब कति पर्छ, त्यो हिसाब गर्छु। यति रकम जम्मा भयो भने म आफ्नो जीवन चलाउन सक्छु।"
त्यो कुरा सुन्दा मलाई असाध्यै राम्रो लाग्यो। किनभने त्यो सोचमा आत्मसम्मान थियो। त्यो सोचमा तयारी थियो। त्यो सोचमा अरूलाई बोझ नबन्ने बुद्धि थियो।
मैले पनि आफ्ना छोराछोरीलाई भनेको छु—"तिमीहरू जहाँ जान्छौ, जाऊ। मेरो लागि धेरै चिन्ता नगर। म आफ्नो तरिकाले व्यवस्था गरेर जिउँछु। म ठूलो घर बनाएर त्यसको रखवारी गर्ने मान्छे बन्न चाहन्नँ। घर बनायो भने पनि सानो बनाउँछु। आवश्यक परे सहयोगी राख्छु। तर म कसैको कृपामा मात्र बाँच्ने सोच बनाउँदिनँ।"
हामीले जन्मिएपछि मृत्युसम्म सकेसम्म आफ्नै जिम्मेवारी आफैँ लिन सिक्नुपर्छ। छोराछोरीको माया चाहिन्छ, परिवारको साथ चाहिन्छ, समाजको सम्बन्ध चाहिन्छ, तर जीवनको आधार अर्काको कृपा हुनु हुँदैन।
मलाई अर्को एउटा घटनाले पनि ठूलो पाठ सिकाएको छ। मेरो एकजना साथी जेम्स हुनुहुन्छ। उहाँकी आमाको मृत्यु भएपछि उहाँको सिरानीमुनि दश हजार रुपैयाँ भेटियो। त्यो बेला हामी काठमाडौँमा भर्खर बसेका थियौँ। पाँच सय, हजार रुपैयाँ जुटाउन पनि गाह्रो हुन्थ्यो। तर उहाँकी आमाले आफ्नै अन्तिम संस्कारका लागि पुग्ने गरी पैसा राख्नुभएको रहेछ।
त्यो घटनाले मलाई गहिरो पाठ सिकायो—आफ्नो लागि आफैँ तयारी गर्नुपर्छ।
जीवनमा अरूको माया लिनु राम्रो हो। तर अरूको भरमा मात्र बाँच्नु राम्रो होइन। सरकार चाहिन्छ, तर सबै कुरा सरकारबाटै आउँछ भन्ने सोच खतरनाक हो। छोराछोरी चाहिन्छन्, तर बुढेसकालको सम्पूर्ण योजना छोराछोरीको काँधमा राख्नु उचित होइन। समाज चाहिन्छ, तर आत्मनिर्भरता नभएको समाज कमजोर हुन्छ।
त्यसैले मेरो निष्कर्ष सरल छ:
हामीले सहयोग माग्न लाज मान्नु हुँदैन, तर सकेसम्म आफैँ उभिने तयारी गर्नुपर्छ।
अर्काको भरमा होइन, आफ्नै योजना, आफ्नै श्रम, आफ्नै बचत, आफ्नै बुद्धि र आफ्नै आत्मसम्मानमा बाँच्न सिकौँ।
त्यही नै स्वतन्त्र जीवन हो। त्यही नै सम्मानित बुढ्यौली हो। त्यही नै जिम्मेवार जीवन हो।
@ndlama591 चीन र रूसले आफ्नो हिसाबले व्यापार गरिरहेका छन्। डलरको मात्र भर नपरी आफ्नै मुद्रा र आफ्नै प्रणालीबाट तेल खरिद–बिक्री गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। यो देख्दा मलाई एउटा कुरा गहिरो लाग्छ—जब मान्छे, समाज वा देशले "म आफैँ गर्छु, आफ्नै तरिकाले उभिन्छु" भन्ने सोच बनाउँछ, तब मात्र भविष्य बलियो हुन्छ। तर जब मान्छे अर्काको कृपामा बाँच्ने सोचमा बस्छ, उसको भविष्य बिस्तारै शिथिल हुँदै जान्छ। मलाई व्यक्तिगत रूपमा पनि लाग्छ—बिजुली पनि सकेसम्म सरकारकै भरमा मात्र नहोस्, पानी पनि सरकारकै भरमा मात्र नहोस्। सहरको एउटा ठूलो दुःख यही हो। कहिले राति दुई घण्टा पानी आउँछ, कहिले आधा घण्टा मात्र आउँछ। यस्तो अनिश्चित जीवन कति दिन? अनि अर्कोतिर हामी चाहिँ भन्छौँ—सरकारले सित्तैमा खुवाउनुपर्छ, शिक्षा सित्तैमा दिनुपर्छ, स्वास्थ्य सित्तैमा दिनुपर्छ। हामी बेलायतजस्तो, क्यानडाजस्तो देश चाहन्छौँ। तर त्यहाँ पनि सबै कुरा सजिलो छैन। मेरा साथीहरू बेलायत र क्यानडामा छन्। उपचार सित्तैमा जस्तो देखिन्छ, तर कहिलेकाहीँ अपरेसन वा उपचारका लागि आठ–नौ महिना कुर्नुपर्ने अवस्था हुन्छ। उमेर ८० पुगिसक्यो, तर उपचारको पालो आठ महिनापछि आउँछ भने त्यो पनि सोच्नुपर्ने कुरा हो। त्यसैले प्रियहरू, "अरूले पालिदेला, सरकारले हेर्ला, छोराछोरीले पाल्लान्" भन्ने मानसिकता छोड्नुपर्छ। मेरो काकाले एकचोटि भन्नुभएको कुरा मलाई धेरै गहिरो लागेको थियो। उहाँ गाउँमा बस्नुहुन्छ। उहाँले भन्नुभयो, "अब मेरो घर अलि अप्ठ्यारो भयो भने म तल्लो तलामा झर्छु। बेडरुमदेखि बाथरुमसम्म रेलिङ राख्छु। उपचारका लागि आवश्यक व्यवस्था गर्छु। एउटा सहयोगी राख्छु। उसको यति वर्षको तलब कति पर्छ, त्यो हिसाब गर्छु। यति रकम जम्मा भयो भने म आफ्नो जीवन चलाउन सक्छु।" त्यो कुरा सुन्दा मलाई असाध्यै राम्रो लाग्यो। किनभने त्यो सोचमा आत्मसम्मान थियो। त्यो सोचमा तयारी थियो। त्यो सोचमा अरूलाई बोझ नबन्ने बुद्धि थियो। मैले पनि आफ्ना छोराछोरीलाई भनेको छु—"तिमीहरू जहाँ जान्छौ, जाऊ। मेरो लागि धेरै चिन्ता नगर। म आफ्नो तरिकाले व्यवस्था गरेर जिउँछु। म ठूलो घर बनाएर त्यसको रखवारी गर्ने मान्छे बन्न चाहन्नँ। घर बनायो भने पनि सानो बनाउँछु। आवश्यक परे सहयोगी राख्छु। तर म कसैको कृपामा मात्र बाँच्ने सोच बनाउँदिनँ।" हामीले जन्मिएपछि मृत्युसम्म सकेसम्म आफ्नै जिम्मेवारी आफैँ लिन सिक्नुपर्छ। छोराछोरीको माया चाहिन्छ, परिवारको साथ चाहिन्छ, समाजको सम्बन्ध चाहिन्छ, तर जीवनको आधार अर्काको कृपा हुनु हुँदैन। मलाई अर्को एउटा घटनाले पनि ठूलो पाठ सिकाएको छ। मेरो एकजना साथी जेम्स हुनुहुन्छ। उहाँकी आमाको मृत्यु भएपछि उहाँको सिरानीमुनि दश हजार रुपैयाँ भेटियो। त्यो बेला हामी काठमाडौँमा भर्खर बसेका थियौँ। पाँच सय, हजार रुपैयाँ जुटाउन पनि गाह्रो हुन्थ्यो। तर उहाँकी आमाले आफ्नै अन्तिम संस्कारका लागि पुग्ने गरी पैसा राख्नुभएको रहेछ। त्यो घटनाले मलाई गहिरो पाठ सिकायो—आफ्नो लागि आफैँ तयारी गर्नुपर्छ। जीवनमा अरूको माया लिनु राम्रो हो। तर अरूको भरमा मात्र बाँच्नु राम्रो होइन। सरकार चाहिन्छ, तर सबै कुरा सरकारबाटै आउँछ भन्ने सोच खतरनाक हो। छोराछोरी चाहिन्छन्, तर बुढेसकालको सम्पूर्ण योजना छोराछोरीको काँधमा राख्नु उचित होइन। समाज चाहिन्छ, तर आत्मनिर्भरता नभएको समाज कमजोर हुन्छ। त्यसैले मेरो निष्कर्ष सरल छ: हामीले सहयोग माग्न लाज मान्नु हुँदैन, तर सकेसम्म आफैँ उभिने तयारी गर्नुपर्छ। अर्काको भरमा होइन, आफ्नै योजना, आफ्नै श्रम, आफ्नै बचत, आफ्नै बुद्धि र आफ्नै आत्मसम्मानमा बाँच्न सिकौँ। त्यही नै स्वतन्त्र जीवन हो। त्यही नै सम्मानित बुढ्यौली हो। त्यही नै जिम्मेवार जीवन हो।
♬ original sound - Dr. ND Lama