जीवनमा कहिलेकाहीँ यस्तो क्षण आउँछ, जहाँ मानिसले बाहिरको संसार मात्र होइन, आफ्नै नजिकका मानिसहरूलाई पनि नयाँ आँखाले हेर्न थाल्छ। आफूलाई पीडा परेको बेला कसैले हेरेन, कसैले बुझेन, कसैले सोधेन, कसैले साथ दिएन भन्ने अनुभव धेरै गहिरो हुन्छ। त्यो बेला मनमा एउटा कठोर निष्कर्ष आउँछ—“संसार स्वार्थी रहेछ।”
तर सायद जीवनको परिपक्वता यहीँबाट सुरु हुन्छ। संसार स्वार्थी छ भन्ने निष्कर्षमा अड्किनु होइन; संसार सधैँ मेरो भावना बुझ्ने गरी बनेको छैन भन्ने सत्य बुझेर आफूलाई सम्हाल्न सिक्नु हो।
मानिसहरू आफ्नै डर, आफ्नै आवश्यकता, आफ्नै थकान, आफ्नै स्वार्थ र आफ्नै सीमाभित्र बाँचेका हुन्छन्। हामीले सोचेको जस्तो सबैले हाम्रो पीडा देख्दैनन्। हामीले अपेक्षा गरेको जस्तो सबैले हाम्रो घाउ हेर्दैनन्। हामीले चाहेको जस्तो सबैले हाम्रो मन पढ्दैनन्। त्यसैले जीवनको ठूलो पाठ हो—अरूले नबुझ्दा पनि आफूलाई नछोड्नु।
कहिलेकाहीँ नजिकका मानिसहरूबाटै सबैभन्दा बढी पीडा हुन्छ। किनकि हामी परायाबाट धेरै अपेक्षा गर्दैनौँ, तर आफ्नैबाट गर्छौँ। श्रीमतीले बुझून्, छोराछोरीले बुझून्, परिवारले मेरो योगदान देखून्, मेरो थकान बुझून्, मेरो चोट हेरेर सोधून् भन्ने चाहना स्वाभाविक हो। तर जब त्यो हुँदैन, मन भित्रैबाट टुट्छ।
त्यो टुटाइबाट दुई बाटो खुल्छन्। एउटा बाटो हो—रिस, गुनासो, दोष, दूरी र कठोरता। अर्को बाटो हो—आत्म-जाँच, आत्म-नियन्त्रण, आत्म-सम्हालाइ र आत्म-विकास। पहिलो बाटोले सम्बन्ध बिगार्छ। दोस्रो बाटोले मानिसलाई परिपक्व बनाउँछ।
जीवनले मलाई सिकाउँदैछ—अरूले मलाई कति बुझ्छन् भन्ने कुरा मेरो नियन्त्रणमा छैन। तर म आफूलाई कसरी बुझ्छु, मेरो पीडालाई कसरी व्यवस्थापन गर्छु, मेरो रिसलाई कसरी रोक्छु, मेरो शब्दलाई कसरी छान्छु, मेरो निर्णयलाई कसरी तयार गर्छु—यो मेरो जिम्मेवारी हो।
संसारले सधैँ न्याय गर्दैन। परिवारले पनि सधैँ सही प्रतिक्रिया दिँदैन। नजिकका मानिसहरू पनि कहिलेकाहीँ हाम्रो घाउभन्दा आफ्नै असुविधा मात्र देख्छन्। तर त्यसैले म पनि कठोर, रिसाहा, चोट दिने वा निराश भएर बस्ने मान्छे बन्नु पर्दैन। बरु मैले आफूलाई सोध्नुपर्छ—“यो घटनाले मलाई के सिकायो?”
मलाई यसले सिकायो: आफ्नो मन आफैँले बनाउने हो। आफ्नो जीवनको निर्णय आफैँले तयार गर्ने हो। आफ्नो शरीर, स्वास्थ्य, भावना, समय र आत्मसम्मान आफैँले जोगाउने हो। आफूले सकुञ्जेल सबैले वरिपरि घुम्न सक्छन्, तर आफू कमजोर हुँदा जो साथ दिन्छ, त्यही वास्तविक सम्बन्ध हो। अनि जब त्यो साथ कम देखिन्छ, त्यही बेला मानिसले भित्रबाट बलियो बन्न सिक्नुपर्छ।
यो आत्मनिर्भरता भनेको घमण्ड होइन। यो कसैलाई त्याग्ने कुरा होइन। यो परिवारप्रति प्रेम मरेको कुरा पनि होइन। यसको अर्थ हो—म अब आफ्नो मनको मालिक बन्न सिक्दैछु। अरूको प्रतिक्रिया अनुसार भत्किने होइन। अरूको बेवास्ता अनुसार आफ्नो मूल्य घटाउने होइन। अरूको व्यवहार अनुसार आफ्नो चरित्र बिगार्ने होइन।
रिस उठ्छ। दुःख लाग्छ। अपमान महसुस हुन्छ। कहिलेकाहीँ “मैले यति गरेँ, तर मलाई कसैले बुझेन” भन्ने पीडा आउँछ। तर त्यही क्षणमा आफूलाई रोक्न सक्नु नै वास्तविक तालिम हो। हानेर, चिच्याएर, दोष लगाएर, सम्बन्ध भत्काएर हामीले जित्दैनौँ। हामीले जित्ने ठाउँ भित्र हो—जब रिस हुँदा पनि शब्द सम्हाल्छौँ, चोट हुँदा पनि चरित्र सम्हाल्छौँ, बेवास्ता हुँदा पनि दिशा सम्हाल्छौँ।
प्रेरणा केही दिन चल्न सक्छ। तालिमले केही समय ऊर्जा दिन सक्छ। तर लामो यात्रामा काम लाग्ने कुरा हो—आफ्नो सोच्ने तरिका, आत्म-अनुशासन, भावनात्मक नियन्त्रण र जीवनप्रतिको जिम्मेवारी। मानिसले बाहिरको संसारलाई सधैँ नियन्त्रण गर्न सक्दैन, तर आफ्नो मनलाई तालिम दिन सक्छ।
यो संसारमा सबैले सबैको कुरा ख्याल गर्दैनन्। सबैले सबैको इच्छा बुझ्दैनन्। सबैले सबैको पीडा हेर्दैनन्। त्यसैले बारम्बार “मलाई कसैले बुझेन” भनेर भत्किनुभन्दा, “म आफूलाई बुझ्छु, म आफूलाई सम्हाल्छु, म आफ्नो बाटो तयार गर्छु” भन्न सिक्नुपर्छ।
जीवनको ठूलो कला यही रहेछ—कसैले नबुझ्दा पनि आफूलाई नहराउनु। कसैले नहेर्दा पनि आफ्नो घाउ आफैँ सफा गर्नु। कसैले साथ नदिँदा पनि गलत बाटो नलिनु। कसैले प्रशंसा नगर्दा पनि आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु। अनि कसैले चोट दिए पनि आफू चोट दिने मानिस नबन्नु।
संसार स्वार्थी हुन सक्छ। मानिसहरू व्यस्त, कठोर, डरपोक वा बेवास्ता गर्ने हुन सक्छन्। तर म आफ्नो मनलाई स्वार्थी, अराजक र असंयमित बन्न दिन्नँ। म आफूलाई सम्हाल्ने कला सिक्छु।
किनकि अन्ततः जीवन अरूले मलाई कति बुझ्यो भन्नेमा मात्र होइन, मैले आफूलाई कति सम्हालेँ भन्नेमा टिकेको हुन्छ।