शिक्षाको स्वाधीनता बिना राष्ट्रिय उन्नति सम्भव छैन

by Dr. ND Lama

फेब्रुअरी ०८, २०२६ का दिन मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालय को पहिलो दीक्षान्त समारोह सम्पन्न भयो। यो कार्यक्रम केवल औपचारिक दीक्षान्त थिएन; यो नेपालको शिक्षा प्रणालीले लिन सक्ने वैकल्पिक र साहसी दिशाको सार्वजनिक घोषणा थियो।

यस समारोहको सबैभन्दा अर्थपूर्ण पक्ष के थियो भने—यहाँ राजनीतिज्ञहरूलाई केन्द्रमा राखिएन। न त राजनीतिक भाषण थिए, न त दल–विशेषको शक्ति प्रदर्शन। दीक्षित हुने विद्यार्थीहरूको शिरमा राखिएको कालो ढाका टोपीमा कुनै राजनीतिक अनुहार थिएन; त्यसमा थियो केवल मदन भण्डारीको लोगो।
यो दृश्य आफैँमा एउटा स्पष्ट सन्देश थियो—शिक्षा राजनीति होइन, ज्ञान, अनुसन्धान र सामाजिक उत्तरदायित्वको क्षेत्र हो।

Graduation Hat : बौद्धिक उपनिवेशबाट मुक्तिको प्रतीक

दीक्षान्त टोपी (graduation hat) लाई सामान्य औपचारिक पोशाकका रूपमा मात्र बुझ्न सकिन्छ। तर यस सन्दर्भमा त्यो टोपी decolonization को प्रतीक बन्यो—शारीरिक उपनिवेशबाट होइन, बौद्धिक र नीतिगत उपनिवेशिक मानसिकताबाट मुक्त हुने प्रतीक।

जब दीक्षान्त समारोहमा राजनीतिक व्यक्तिलाई “केन्द्रीय प्रकाश” दिइँदैन, तब शिक्षा स्वतन्त्र बन्छ।
जब विश्वविद्यालयले आफ्नै चिन्ह, आफ्नै पहिचान र आफ्नै मूल्यलाई केन्द्रमा राख्छ, तब त्यो शिक्षालाई राजनीतिबाट मुक्त गर्ने अभ्यास हुन्छ।

नेपाल औपचारिक रूपमा कहिल्यै उपनिवेश बनेन। तर शैक्षिक र नीतिगत रूपमा हामी अझै पनि अरूले बनाएको ढाँचामा सोच्न र चल्न बाध्य छौँ। यही कारणले मैले मेरो पुस्तक Beyond Exams मा यस्ता संस्थाहरूको स्पष्ट रूपमा वकालत गरेको छु—
जहाँ शिक्षा परीक्षा–केन्द्रित होइन,
जहाँ विश्वविद्यालय राजनीति–केन्द्रित होइन,
र जहाँ शिक्षक, अनुसन्धान र स्थानीय सन्दर्भ केन्द्रमा हुन्छन्।

संख्याको भ्रम र वास्तविक उपलब्धि

कतिपयले प्रश्न उठाएको देखिन्छ—
“विश्वविद्यालयमा त प्रिस्कुलका पनि विद्यार्थी छैनन्, यस्तो संस्थाले के योगदान दिएको छ र?”

यो प्रश्न संख्यामा अड्किएको सोच हो।
वास्तविकता भने फरक छ।

मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालयले सञ्चालनमा आएको केवल तीन वर्षमै:

• तीन जना अनुसन्धान–आधारित स्नातकोत्तर (Master’s by Research) उत्पादन गरेको छ,

• र १३ जना विद्यावारिधि (PhD) विद्यार्थी हाल सक्रिय अनुसन्धानमा संलग्न छन्।

ती तीन स्नातकोत्तर दीक्षितहरू हुन्:

• धनकृष्ण आचार्य (जैविक कृषि),

• सबनम सुवेदी (काउली रोगको जैविक नियन्त्रण),

• शुसील राई (किवी फलमा प्रविधि अनुसन्धान)।

यसले के देखाउँछ भने—यो विश्वविद्यालय विद्यार्थी संख्या बढाउने प्रतिस्पर्धामा होइन, ज्ञान र अनुसन्धान उत्पादन गर्ने मिशनमा छ।

शिक्षालय र शिक्षक सशक्तिकरण : मेरो दृढ विश्वास

व्यक्तिगत रूपमा म दृढ विश्वास गर्दछु कि शिक्षालय स्वतन्त्र र शिक्षक सशक्त नभएसम्म न शिक्षा सुध्रिन्छ, न देश अघि बढ्छ।
नेपालका धेरै शिक्षालयहरू आज पनि:

• राजनीतिक नियुक्ति,

• केन्द्रीय नियन्त्रण,

• र प्रमाणपत्र–मुखी सोचमा सीमित छन्।

यस्तो अवस्थामा शिक्षक अनुसन्धानकर्ता होइन, आदेश पालक बन्छ।
विद्यार्थी विचारक होइन, परीक्षार्थी बन्छ।

तर जब विश्वविद्यालय राजनीति बाट मुक्त हुन्छ, तब शिक्षक सोच्न थाल्छ, अनुसन्धान गर्छ, र विद्यार्थीले प्रश्न गर्न सिक्छ। यही दर्शन Beyond Exams को मूल आत्मा हो।

संस्थापकको दृष्टि र साहस

यस सन्दर्भमा विश्वविद्यालयका संस्थापक प्राध्यापक डा. राजेन्द्र धोज जोशी प्रति हार्दिक बधाइ तथा धन्यवाद व्यक्त गर्न चाहन्छु।
राजनीतिक हस्तक्षेपबिनै विश्वविद्यालय सञ्चालन गर्नु, अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिनु, र दीक्षान्त समारोहलाई शक्ति–प्रदर्शन होइन बौद्धिक उत्सव बनाउनु—यो सजिलो काम होइन। यो शैक्षिक साहस हो।

प्रसवपीडाबाट जन्मिने असल कुरा

हरेक असल र दिगो थोक प्रसवपीडाबाट मात्र सम्भव हुन्छ।
बिना पीडा न त सन्तान जन्मिन्छ, न त संस्थाहरू परिपक्व हुन्छन्।
यस विश्वविद्यालयको जन्म–यात्रामा देखिएको संघर्ष, आलोचना, ढिलाइ र अनिश्चितता नै यसको बलियो आधार हो।

त्यसैले यो प्रसवपीडा सहनुहुने सबैप्रति—
विशेष गरी प्राध्यापक जोशी,
बोर्ड अफ ट्रस्टीका सदस्यहरू, प्राध्यापकहरू,
र यस्तो अटोनोमस विश्वविद्यालय सञ्चालन गर्ने साहसिक अनुमति दिने देशका अभिभावकहरू प्रति म हार्दिक कृतज्ञता व्यक्त गर्दछु।

आशा : विश्वविद्यालयभन्दा बाहिरसम्म

मेरो अपेक्षा विश्वविद्यालयमा मात्र सीमित छैन।
माध्यमिक तहका विद्यालयहरू, कलेजहरू र विश्वविद्यालयहरू—
सबैलाई केन्द्रीय परीक्षा प्रणालीको एकाधिकारबाट मुक्त गर्दै,
नेपालको शिक्षा नेपालकै डाँडा–कन्दरासँग जोडिने,
माटो, श्रम, भाषा, अनुसन्धान र स्थानीय आवश्यकतासँग गाँसिने
साँचो शैक्षिक स्वतन्त्रता प्रदान होस्।

त्यो दिन आयो भने,
हामी शिक्षा आयात गर्ने देश होइन,
ज्ञान उत्पादन गर्ने राष्ट्र बन्नेछौँ।

निष्कर्ष

मदन भण्डारी विज्ञान तथा प्रविधि विश्वविद्यालयको पहिलो दीक्षान्त समारोहले एउटा गहिरो सन्देश दिएको छ—
शिक्षा स्वतन्त्र हुँदा मात्र ज्ञान स्वतन्त्र हुन्छ।
राजनीतिबाट मुक्त हुँदा मात्र विश्वविद्यालय राष्ट्र निर्माणको केन्द्र बन्छ।

Graduation hat यहाँ केवल टोपी थिएन—
त्यो decolonization को संकेत थियो।
राजनीतिक व्यक्तिलाई केन्द्रमा नराख्नु केवल शिष्टाचार थिएन—
त्यो शिक्षालाई राजनीतिबाट मुक्त गर्ने घोषणा थियो।

नेपाललाई यस्तै संस्थाहरू चाहिन्छ—
संख्यामा होइन, दृष्टिमा ठूलो।
शोरमा होइन, शोधमा गहिरो।

शिक्षा स्वतन्त्र भयो भने,
शिक्षक सशक्त हुन्छ।
शिक्षक सशक्त भयो भने,
राष्ट्रको भविष्य उज्यालो हुन्छ।