कानुन कि कुटपिट?: विकासको नाममा हुने बल प्रयोगविरुद्ध एक नागरिक चेतावनी

by Dr. ND Lama

गीतहरू प्रायः मनोरञ्जनका रूपमा हेरिन्छन्। तर जब राज्य र नागरिकबीच संवाद टुट्छ, तब गीतहरू प्रतिरोधका दस्तावेज बन्छन्। “कानुन कि कुटपिट?” त्यस्तै एउटा गीत हो। यो कुनै व्यक्ति वा दलमाथिको आक्रमण होइन, बरु पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा देखिँदै आएको बल प्रयोग गरेर सुधार गर्ने प्रवृत्ति विरुद्धको गम्भीर नागरिक प्रश्न हो।

फुटपाथ सफा कि पेटमाथि प्रहार?

काठमाडौमा फुटपाथ सफा गर्ने नाममा हजारौँ साना व्यवसाय एकाएक डुवाइए। बिहानै नगर प्रहरी र सुरक्षाकर्मी आए, सामान जफत गरियो, पसल भत्काइयो। तर प्रश्न यो हो—ती मानिसहरू त्यहाँ किन थिए?
रोजगारीको अभाव, गाउँ–शहरबीचको असन्तुलन, र राज्यले वैकल्पिक अवसर दिएको छैन भन्ने यथार्थले उनीहरूलाई फुटपाथमा धकेलेको थियो।

यदि फुटपाथ अव्यवस्थित थियो भने समाधान संवाद, दर्ता, जोनिङ र पुनर्स्थापना हुनुपर्थ्यो। तर त्यस्तो नीति नबनाई सीधै लाठी र बल प्रयोग गर्नु सुधार होइन, दमन हो। शहर सफा देखिन सक्छ, तर त्यसको मूल्यमा नागरिकको पेट र आत्मसम्मान कुल्चिनु न्याय होइन।

कानुनको धोका र डोजरको राजनीति

गीतमा उठाइएको अर्को गम्भीर विषय हो—कानुनी धोका। कतिपय ठाउँमा स्थानीय तहकै छलफल र निर्णयअनुसार १३ फिटको बाटो मानेर नागरिकले घर बनाए। ऋण लिए, वर्षौँको कमाइ लगाए, सपना रोपे।
तर पछि एकाएक निर्णय बदलियो—२५ फिट।

न पर्याप्त सूचना दिएको छैन, न मुआब्जाको स्पष्ट व्यवस्था छ, न चरणबद्ध योजना। सिधै डोजर आयो।
यो केवल घर भत्काउने घटना होइन; यो राज्य–नागरिक विश्वास भत्काउने प्रक्रिया हो।

यदि राज्यले आफ्नै निर्णयको निरन्तरता राख्न सक्दैन भने नागरिकले कुन कानुन पत्याउने? पछि बनेको नियम अघि लागू गर्नु कानुनी र नैतिक दुवै रूपमा गलत अभ्यास हो।

घरेलु मदिरा: कानुनको खाली ठाउँ, नागरिकमाथि प्रहार

गीतले अर्को संवेदनशील तर महत्वपूर्ण यथार्थ उजागर गर्छ—परम्परागत घरेलु मदिरा उत्पादन। नेपालका धेरै समुदायमा यो सांस्कृतिक र आर्थिक अभ्यास हो।
समस्या के हो भने, राज्यले यसलाई दर्ता गर्ने स्पष्ट कानुनी बाटो दिएको छैन।

तर दर्ता छैन भनेर प्रहरी पठाइन्छ, घरभित्रको अन्न जफत गरिन्छ, नागरिकलाई अपराधी बनाइन्छ।
यहाँ प्रश्न उठ्छ—यदि राज्यले बाटो दिएको छैन भने, नागरिक कसरी हिँड्ने?
नीति नबनाउने, तर दण्ड दिने शासन शैली अन्यायपूर्ण र अल्पदर्शी हो। कानुन नागरिकका लागि हुनुपर्छ, नागरिकलाई पिट्ने हतियार बन्नु हुँदैन।

कानुन कि कुटपिट? – गीतको मूल प्रश्न

गीतको केन्द्रीय प्रश्न यही हो—हामी कानुनको देश हौँ कि कुटपिटको?
जब संवाद हट्छ, डोजर बोल्छ।
जब नीति कमजोर हुन्छ, लाठी बलियो हुन्छ।

तर इतिहासले सधैं देखाएको छ—बल प्रयोग गरेर ल्याइएको शान्ति अस्थायी हुन्छ। डरले शासन चल्न सक्छ, तर देश बन्दैैन। यस्तो शासनले नागरिकमा अविश्वास, आक्रोश र अन्ततः विद्रोहको बीउ रोप्छ।

सुधार र दमनबीचको स्पष्ट रेखा

सुधार भनेको जनतालाई तयार पार्ने प्रक्रिया हो।
समय दिनु, विकल्प दिनु, गल्ती स्वीकार गर्नु र चरणबद्ध परिवर्तन गर्नु सुधार हो।

दमन भनेको आदेश, हतार र बल प्रयोग हो।
गीतले यही भिन्नता प्रस्ट पार्छ—डोजर सुधारको औजार होइन, संवादविहीन शासनको संकेत हो।

विकल्प थिए, अझै छन्

गीत निराशावादी छैन। यसले विकल्प पनि देखाउँछ—

यी उपायहरू कठिन होइनन्; राज्यसँग इच्छा र विवेक भए पुग्छ।

• फुटपाथ व्यवसायलाई दर्ता र निश्चित क्षेत्रमा व्यवस्थापन

• घर भत्काउनु अघि जनसुनुवाइ, मुआब्जा र संरक्षण

• घरेलु उद्योगका लागि सरल र व्यावहारिक कानुनी संरचना

• नीति परिवर्तन गर्दा नागरिकलाई साझेदार बनाउने अभ्यास

नागरिकको भूमिका: डर होइन, विवेक

गीतको अन्तिम सन्देश स्पष्ट छ—चुप लाग्नु समाधान होइन।
प्रश्न गर्नु अराजकता होइन।
गीत गाउनु, लेख लेख्नु, बहस गर्नु—यी शान्तिपूर्ण नागरिक प्रतिरोधका औजार हुन्।

निष्कर्ष: डोजरले होइन, विवेकले देश बन्छ

“कानुन कि कुटपिट?” एउटा गीत मात्र होइन, समयको दस्तावेज हो।
यसले चेतावनी दिन्छ—यदि राज्यले बल प्रयोगलाई नै सुधार ठानिरह्यो भने, सुधारको सम्भावना नै भत्किनेछ।

देश सुन्दर हुनुपर्छ, तर अन्यायको मूल्यमा होइन।
साँचो विकास त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ, जब राज्यले नागरिकलाई सुन्छ।

डर होइन, विवेकले देश जोगिन्छ।

कानुन कि कुटपिट? जनताको घरमाथि डोजर, जनताको अन्नमाथि लाठी

🎶 [अन्तरा १]

तेह्र फिटको कागज देखाएर
पच्चिस फिटको डोजर ल्यायो
कानुन पालना गर्‍यौँ हामीले
तर कानुनले नै धोका दियो

घर सकियो, ऋण सकिएन
मेहनतको पसिना सुक्न पाएन
सूचना छैन, संवाद छैन
सीधै आयो डोजर—न्याय छैन

🎶 [कोरस]

यो विकास हो कि दमन हो?
यो कानुन हो कि छल हो?
जनताको सहमति बिना
चल्ने शक्ति मूर्खता हो

डोजरले देश बन्दैैन
लाठीले सुधार हुँदैन
डर देखाएर शासन गर्ने
यो बाटोले देश जोगिँदैन

🎶 [अन्तरा २]

बाजेको पालादेखि बनाएको रक्सी
अपराधी बनाइयो एकै झट्कामा
लाइसेन्स चाहिन्छ भन्छन्
तर बाटो छैन लिनका लागि कहाँ?

दर्ता छैन भनेर चोर बनायो
घरभित्रको अन्न लुटायो
कानुन बनाउँदा नसोच्ने
पालन गर्दा मात्रै पिट्ने भयो

🎶 [कोरस – दोहोर्याउने]

यो सुधार हो कि आतंक हो?
यो शासन हो कि अत्याचार हो?
कानुन बनाउनेले नै
कानुन तोड्दा देश हार हो

🎶 [ब्रिज – चेतावनी]

जनता भेडा होइन
सबै कुरा सहने छैन
आज घर भत्कायौ भने
भोलि विश्वास ढल्नेछ

बल प्रयोग गरेर शासन गर्ने
इतिहासले माफ गर्दैन
संवाद, सहमति, सम्मान बिना
कुनै परिवर्तन टिक्दैन

🎶 [अन्तिम कोरस – एकताको आह्वान]

अब एक हुनुपर्छ जनता
डर होइन, विवेकले बोल्नुपर्छ
कानुन जनताका लागि हो
जनता कानुनका दास होइन

डोजर होइन, संवाद चाहिन्छ
लाठी होइन, नीति चाहिन्छ
यदि बल प्रयोग रोकिएन भने
जनताले बलको चेतावनी दिन्छ

युट्युब गीत यहाँ सुन्न सक्नुहुनेछ।